Bernlefs landschappen

.
Een berk midden in de sneeuw… kon ik maar zijn waar die berk is…
Maarten (uit Hersenschimmen, Bernlef)

“Misschien komt het door de sneeuw dat ik me ’s morgens zo moe voel. Vera niet, zij houdt van sneeuw. Volgens haar gaat er niks boven een sneeuwlandschap. Als de sporen van de mens uit de natuur verdwijnen, als alles één smetteloze witte vlakte wordt.”

Gedachten van de dementerende Maarten, hoofdpersoon in het boek Hersenschimmen van de onlangs overleden schrijver Bernlef.
.
Bernlef (pseudoniem voor Hendrik Jan Marsman) begon, naar eigen zeggen, geen boek zonder een landschap in zijn hoofd. Voor Buiten is het maandag was dat bijvoorbeeld Nova Scotia in Canada, dat hij vond lijken op het noorden van Zweden, het land dat hij kende van de reizen die hij maakte op jongere leeftijd. De titel is een verwijzing naar het vaak door sneeuw of mist aan het oog onttrokken landschap. Letterlijk aan het eind van de wereld gelegen, is Nova Scotia een typisch Bernlef-landschap; groots, raadselachtig, poëtisch, eenzaam en ook vol onverwachte risico’s en gevaren.
Winter, sneeuw en ijs zijn thema’s die we vaak terugvinden in Bernlefs werk met titels als: Hoe wit kijkt een eskimo (poëzie); Onder ijsbergen en Sneeuw (roman). In een passage uit Hersenschimmen, dat speelt in de stad Gloucester (VS), maakt Maarten met zijn hond een wandeling door de sneeuw. Bernlef schrijft: “Om ons heen ploft sneeuw van breed uitstaande dennetakken. Als de zon straks doorkomt zal het misschien gaan dooien. Hoog boven ons laveren een paar meeuwen, maar in het bos zelf ritselt geen enkele vogel.”
“Schrijvend ben ik een blok ijs”; een uitspraak van Bernlef die altijd bij me opkomt als ik aan zijn boek Hersenschimmen denk. Het citaat verwijst naar de invalshoek van de auteur bij het schrijven van deze roman. Ik gebruikte het als titel voor een artikel over de schrijver, gepubliceerd in het literaire tijdschrift Circumplaudo. Mijn uitgangspunt was destijds de manier waarop de schrijver gevoelens en emoties voelbaar maakt voor de lezer. In Hersenschimmen had Bernlef zichzelf het ik-perspectief als opdracht gegeven. Daarvoor was het nodig het ziekteproces te beschrijven vanuit neutrale waarneming. Dit door hem zelf gecreëerde landschap in zijn hoofd zou hem in staat moeten stellen, als ‘een blok ijs’ bepaalde emoties te beschrijven die voor hem zelf gevoelig liggen, juist om deze voor de lezer tastbaar te maken. Bernlef zocht daartoe naar beelden en metaforen. Een mooi voorbeeld is de passage waarin Maarten denkt dat zijn verwarring wordt veroorzaakt door de lange winter. Als er sneeuw ligt lijkt alles op elkaar, alles vervaagt. Dit gebeurt ook in Maartens hoofd:
Mijn hoofd is doorzichtig
van ijs, van glas
ik denk aan niks.
In het artikel Bernlef schilderde schrijvend een zelfportret zegt Wim van Leest dat Bernlefs landschappen worden bevolkt door “personages die als wrakhout aan de uiteinden van het bestaan zijn beland”. Bernlef had het zelf niet beeldender kunnen beschrijven.
Tegen het einde van Hersenschimmen, als de verwarring steeds meer bezit krijgt van Maarten, kan hij niet langer thuis blijven wonen. “Ze dragen me de deur door en ik roep haar, ‘Vera!’, maar ik zie haar niet meer en weer word ik door een deur gekanteld en lig te huilen in de sneeuw, vlokken die op mijn lippen landen, op mijn wangen en nog een keer zie ik haar […].”

November 2012, Ingrid van den Bergh

Farewell to Nova Scotia (Voor Hendrik Jan Marsman)

Bronnen:
Bernlef schilderde schrijvend een zelfportret, artikel van Wim van Leest in BN/DeStem van 30 oktober 2012
Schrijvend ben ik een blok ijs, Ingrid van den Bergh, maart 2011

.

Advertenties

Over ingridvandenbergh

In mijn blog deel ik graag mijn passies met anderen. Passies op het gebied van schrijven, taal en beeldende kunst. Soms raakt de inhoud aan gevoelens en gedachten van anderen en ontspinnen zich dialogen die mij bij het schrijven niet voor ogen stonden. Ik vind dat boeiend en laat het graag gebeuren.
Dit bericht werd geplaatst in Boeken, proza en poëzie, Cultuur, In Memoriam, literatuur, muziek, persoonlijk, proza, proza & poëzie, proza en poëzie en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

8 reacties op Bernlefs landschappen

  1. Zilvertje zegt:

    In die tijd was er voor de leek nog niet zoveel bekend over dementie, het boek maakte daar een einde aan, wonderlijk is, dat hij het zo mooi en levensecht kon beschrijven. De week voor de schoolvakantie had ik de studenten verteld over het boek en na de vakantie kwamen ze me vertellen of ik het wist…..Mevrouw hij is overleden!

    Ik koester zijn boek in de boekenkast, het heeft mij beter laten begrijpen hoe dat nou zit als je dementerend bent. In mijn opleiding hadden ze voorheen verteld wat er met je gebeurd als je die ziekte hebt, maar het boek, liet het me voelen. Nu is er veel informatie over de ziekte, internet staat er vol mee, dat had je in die tijd niet, het werd in die jaren een heel belangrijk document, voor mensen in de zorg en voor mantelzorgers.

    Zijn schrijven vond ik prachtig en jouw blog ook, het raakt me.

  2. Dank voor je mooie reactie, zilvertje.
    Het kan geen toeval zijn dat de schrijver overleed juist nadat jij er je studenten over had verteld. Ook mij viel de ‘doorvoeldheid’van het boek op toen ik het las. Ongetwijfeld komt dit mede door het ik-perspectief, waardoor je bijna letterlijk in het hoofd van Maarten Klein kunt kijken.
    Fijne zondag voor jou en de hartjes.

  3. ingrid, je hebt een heel mooi blog gemaakt

    bernlef, die zo mooi en langzaam kon schrijven
    je ontroerde en je raakte
    die wist waarover het leven ging

  4. Wat mooi, wat mooi…
    En ik las het boek nooit….

    Gemis kan worden ingehaald……

    • Las je wel ander werk van de schrijver? Ik lees hem graag, vanwege zijn beschrijvingen. “Emoties niet benoemen”, weet je…
      Je stuurde me ooit een foto, annet, met daarop o.a. de schrijver maar ook jouw vader. Het had te maken met de verfilming van een boek.

  5. luuk1945 zegt:

    Mooi blog Ingrid, heb wel het een en ander van hem gelezen. Ook zijn vertalingen van Stig Dagerman, “natte sneeuw” en “het verbrande kind”, vond ik prachtig.
    Laatst bundel verhalen van hem gelezen, bijna voor niets bij De Slegte.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s